Osmanlı öncesi
Kariye Camii (Khora / Chora)
1077–1321 · Fatih / Edirnekapı
Altı kubbeli kapalı haç planlı yapının asıl değeri, Theodoros Metokhites'in 1315–1321 mozaik ve fresk programıdır — parekklesiondaki Anastasis sahnesiyle birlikte Palaiologos Rönesansı'ndan günümüze ulaşan en yetkin bütün. 1511'deki cami dönüşümü mekân düzenine neredeyse dokunmamış, mozaikler sıvayla örtülüp korunmuştur.
- Minare
- 1
- Yapım
- 1077–1321
- Mimar
- Bizanslı ve Osmanlı ustalar
- Banisi
- Maria Doukaina (1077–81), İsaakios Komnenos (12. yy), Theodoros Metokhites (1315–21); 1511'de II. Bayezid'in sadrazamı Hadım Atik Ali Paşa tarafından camiye çevrildi
- Semt
- Fatih / Edirnekapı
Tarih
Kariye Camii, İstanbul'un Theodosius surlarının hemen iç tarafında yer alan Khora (Yunanca 'kırda') Manastırı'nın Hz. İsa Kurtarıcı adına yapılmış katholikon'udur. 'Khora' adı, 4. yüzyıla ait özgün kilisenin o dönemki Konstantinopolis surlarının dışında kalmasından ileri gelir. Günümüzdeki yapı büyük ölçüde 11.–14. yüzyıllara aittir: 1077–1081'de I. Aleksios Komnenos'un üvey annesi Maria Doukaina naosu kapalı Yunan haçı/quincunx planında yeniden inşa etmiş; 12. yüzyıl başında deprem sonrası İsaakios Komnenos yapıyı restore ederek merkezî kubbeyi büyütmüştür. Belirleyici dönem 1315–1321'dir: Büyük Logothet Theodoros Metokhites apsisi yeniden yapmış, iç ve dış narteksleri ile güneydeki parekklesionu (mezar şapeli) eklemiş ve Palaiologos Rönesansının zirvesi kabul edilen mozaik-fresk programını finanse etmiştir. İstanbul'un fethinden yaklaşık 50 yıl sonra, 1511'de yapı II. Bayezid'in sadrazamı Hadım Atik Ali Paşa tarafından Kariye Camii'ne çevrilmiş; yapısal müdahaleler minimal tutulmuş, tuğla bir minare ve mihrap eklenmiş, mozaikler sıvayla örtülmüş ancak tahrip edilmemiştir. 1945'te müzeye dönüştürülmüş; 1947–1958 yıllarında Thomas Whittemore ve Paul A. Underwood öncülüğünde yapılan restorasyonla Bizans dekoru büyük ölçüde ortaya çıkarılmıştır. 2020 cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile yeniden cami statüsü alan yapı, 2020–2024 restorasyonunun ardından 6 Mayıs 2024'te ibadete açılmıştır.
Mimari
Kariye, orta Bizans döneminin yazılı haç planlı kompakt bir yapısıdır; batı-doğu ekseni belirgindir: naos, iç narteks (esonarteks), dış narteks ve güney parekklesion. Yapıda toplamda altı kubbe bulunur: naos üzerinde büyük ana kubbe, naosta üç küçük kubbe, esonarteksin iki kubbesi ve parekklesiondaki kubbe. Metokhites'in 14. yüzyıl kampanyası ana kubbeyi büyütmüş, apsisi genişletmiş ve kuzey cephede güçlü payandalar eklemiştir. İç mekânı tanımlayan öğe, 1315–1321 mozaik-fresk programıdır: narteks ve parekklesionun tonoz ve duvarlarını Meryem'in Hayatı, İsa'nın Çocukluğu, Mahşer ve Anastasis (Diriliş) sahneleri kaplar; uzun figürleri, çok katmanlı kompozisyonları ve ince duygu tonuyla Palaiologos üslubunun doruğunu oluşturur. Güneybatı köşesindeki minare ve doğudaki mihrap nişi gibi Osmanlı müdahaleleri bilinçli olarak asgari tutulmuş; Bizans mekân düzeni korunmuştur. Hiçbir yapım evresi için mimar adı kayıtlı değildir; kaynaklar yalnızca banileri anar.
Bilgiler
- Theodoros Metokhites tarafından sipariş edilen 1315–1321 mozaik-fresk programı, Palaiologos Rönesansının günümüze ulaşan en önemli anıtıdır. en.wikipedia.org
- Yapıda toplam altı kubbe bulunur: naos üstündeki büyük kubbe ve naos, esonarteks ve parekklesion içindeki küçük kubbeler. en-academic.com
- Parekklesion apsisindeki Anastasis freski — İsa'nın Adem ve Havva'yı mezarlarından çıkarması — Geç Bizans resminin en ünlü sahnelerinden biridir. thebyzantinelegacy.com
- Yapı, fethin üzerinden yaklaşık 50 yıl geçtikten sonra, 1511'de II. Bayezid'in sadrazamı Hadım Atik Ali Paşa tarafından camiye dönüştürüldü; mozaikler kaldırılmayıp sıvayla örtüldü. cabistanbul.com
- 79 yıllık müze döneminin ardından yapı, 1 Ağustos 2020 cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve 2020–2024 restorasyonunu takiben 6 Mayıs 2024'te yeniden camiye dönüştürüldü. trtworld.com
Fotoğraflar
