Osmanlı öncesi
Küçük Ayasofya Camii
527–536 · Fatih / Kadırga
Dikdörtgen içine yerleştirilmiş sekizgen üzerine oturan merkezî kubbe, düz ve kavisli sütun dizilerinin almaşık düzeni ve 16 dilimli 'şemsiye' kubbe — erken Bizans'ın günümüze ulaşan en deneysel kubbeli planlarından biri. Entablatürde 6. yüzyıldan kalma 12 satırlık Yunanca ithaf kitabesi hâlâ yerinde durur.
- Minare
- 1
- Yapım
- 527–536
- Mimar
- Tralleisli Anthemius ve Miletoslu Isidoros
- Banisi
- Bizans İmparatoru I. Iustinianus ve İmparatoriçe Theodora
- Semt
- Fatih / Kadırga
Tarih
Küçük Ayasofya Camii, 6. yüzyılda İmparator I. Iustinianus ve İmparatoriçe Theodora'nın himayesinde inşa edilmiş, Azizler Sergios ve Bakkhos'a adanmış eski bir Doğu Ortodoks kilisesidir. İnşa tarihi tartışmalıdır: bazı araştırmacılar 520'lerin ortası (temel atımı ~527), diğerleri 532–536 dönemini kabul eder. Prokopios'a göre kilise, Iustinianus'un tahta çıkmadan önce yaşadığı Hormisdas Sarayı'nın yanına yapılmıştır. Aziz Sergios ve Bakkhos'a adanmasının nedeni, Iustinianus'un I. Anastasius'a karşı komplo kurmakla suçlanıp idamını beklediği sırada iki azizin rüyasında görünerek onu kurtarması olayıdır. Theodora'nın himayesinde bitişik saray, Miyafizit (Süryani) cemaatlere ev sahipliği yapmıştır. 1506–1513 yıllarında Sultan II. Bayezid döneminde Kapıağası Hüseyin Ağa tarafından camiye dönüştürülmüştür. Türkçe 'Küçük Ayasofya' adı, Ayasofya'ya benzemesinden gelen 16. yüzyıl lakabıdır. 2002–2007 kapsamlı restorasyonu, bitişik demiryolunun titreşimi ve yerden yükselen nemden gelen hasarı gidermiştir.
Mimari
Küçük Ayasofya, erken Bizans mimarlığının dönüm yapılarından biridir: dikdörtgen içine yerleştirilmiş düzensiz bir sekizgenin üzerine oturan kubbeli merkezî plan. Tasarım, bazilikanın iki eksenli simetrisi ile kubbeli merkezî kilisenin merkeziliğini birleştirir — 6. yüzyılın ilk çeyreği için nadir ve deneysel bir şema. Sekizgeni sekiz iri paye tanımlar; paylar arasında düz ve kavisli (eksedra) sütun dizileri, renkli antik mermerden (yeşil ve pembe antik) sütun aralarını oluşturur. Sütun başlıkları, Iustinianus ve Theodora'nın iç içe monogramlarıyla işlenmiş ajurlu 'sepet' başlıklardır. İç mekânın en değerli öğesi, cephelerin üzerinde dolaşan orijinal oyma entablatür üzerine kazınmış 12 satırlık Yunanca ithaf kitabesidir (Iustinianus, Theodora ve Aziz Sergios'a). Kubbe 16 dilimli 'şemsiye' (pumpkin) tipidir; payelere oturan içbükey dilimler daha düz dilimlerle almaşık dizilir ve pencereler yalnızca sekiz düz dilimde açılmıştır. Osmanlı döneminde mihrap, minber, kuzeybatıya minare ve avluya küçük bir medrese eklenmiştir. Altıncı yüzyıla ait hiçbir kaynak mimarların adını vermez: Tralleisli Anthemius ve Miletoslu Isidoros'a yapılan atıf, planın Ayasofya'ya benzerliğine dayanan modern bir varsayımdır. Yapının Ayasofya için bir prova olduğu görüşü bugün büyük ölçüde reddedilir; iki binanın ayrıntı işçiliği belirgin biçimde farklıdır.
Bilgiler
- Azizler Sergios ve Bakkhos'a adanmıştır — Iustinianus'un I. Anastasius'a suikast iftirasıyla idamını beklediği sırada rüyasında görünerek onu kurtaran azizler. thebyzantinelegacy.com
- Iustinianus'un 527'de tahta çıkmadan önce yaşadığı Hormisdas Sarayı'nın arsasına inşa edilmiştir. en.wikipedia.org
- İç entablatürde Iustinianus, Theodora ve Aziz Sergios'a ithaf edilen 12 satırlık orijinal Yunanca kitabe bulunur — 6. yüzyıldan yerinde sağ kalmış en nadir imparatorluk ithaflarından biridir. smarthistory.org
- 1506–1513 yıllarında II. Bayezid döneminde Kapıağası Hüseyin Ağa tarafından camiye dönüştürülmüştür. en.wikipedia.org
- 'Küçük Ayasofya' adı 16. yüzyıl Türkçe lakabıdır — yapı, Ayasofya'nın 'modeli' ya da 'prototipi' DEĞİLDİR; iki yapı yaklaşık eşzamanlı inşa edilmiştir (~532–537). smarthistory.org
Fotoğraflar
