Tenzih · zamanın ötesinde
Zaman
Kıdem ve bekā: sürenin ötesinde
"Ezelî" ne demek — çok uzun mu, yoksa büsbütün zamanın dışında mı?
قَدِيمٌ بِلَا ابْتِدَاءٍ، دَائِمٌ بِلَا انْتِهَاءٍ
Başlangıcı olmaksızın kadîm; sonu olmaksızın dâim.
kelâmdan
وَمِنْهُ يُقَالُ فِي الْعُرْفِ: هَذَا بِنَاءٌ قَدِيمٌ، وَهَذَا شَيْخٌ قَدِيمٌ. وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مُرَادٍ فِي حَقِّ الْبَارِي، بَلِ الْمُرَادُ بِالْقَدِيمِ فِي صِفَاتِهِ هُوَ الَّذِي لَا ابْتِدَاءَ لِوُجُودِهِ
Bundan dolayı örfte denir ki: "bu eski bir binadır", "bu yaşlı bir ihtiyardır". Fakat bu mana, Bârî hakkında kastedilmez; bilakis O'nun sıfatlarında "kadîm" ile kastedilen, varlığının başlangıcı olmayandır.
Sürenin ötesinde
Kıdem "çok uzun bir geçmiş" değil, başlangıçtan münezzeh oluştur. Bekā "bitmeyen bir gelecek" değil, sondan münezzeh oluştur. Klasik Allah'ın ezelîliğini olumsuzlama yoluyla söyler: Yaratıcı "her şeyden uzun sürmez" — koordinatla nitelenmediği gibi, süreyle de hiç nitelenmez.
Bu tabloda zaman yaratılışın bir parçasıdır: gece ile gündüzün dönüşümü, ecellerin sayımı, "önce" ve "sonra"nın imkânı. Bu düzenin Yaratıcısı onunla kuşatılmaz.
Zamanın yaratılmışlığından kelâm ilk delilini kurdu — hudûs, oluş delili. Çevremizdeki her şey değişir. Gece gündüzü kovalar, bedenler yaşlanır, yıldızlar tükenir. Değişen ezelî değildir: her hâli bir zaman başlamıştır. Başlamış olandan kurtulamayan ise kendisi de başlangıçlıdır. Âlem böyle hâllerin bir dizisidir; öyleyse o da sonradan olmuştur. Sonradan olan ise kendisi sonradan olmayan bir Var Edici'ye muhtaçtır. Bu yoldan iki ekolün ilk âlimleri yürüdü; Mâtürîdî'nin kendisi de bu yoldan gitti.
Delilin neyin üzerinde durup neyin üzerinde durmadığını ayırt etmek önemli. Teleskoba ihtiyacı yok: hâllerin salt değişimi, herhangi biri, yeter. Evrenin yaşı ve Büyük Patlama'nın âkıbeti ona bir şey katmaz, bir şey eksiltmez — bunu dürüst sınır söyleyecek. Ve o yalnız değil: onun iki kardeşi var — delili ve delili. Kelâmın Bir'e giden üç yolu.
لَيْسَ مُنْذُ خَلَقَ الْخَلْقَ اسْتَحَقَّ اسْمَ الْخَالِقِ، وَلَا بِإِحْدَاثِ الْبَرَايَا اسْتَفَادَ اسْمَ الْبَارِي
Yaratmayı yarattığından beri "Hâlık" ismine hak kazanmış değildir; varlıkları var etmekle "Bârî" ismini edinmiş de değildir.
Ehl-i sünnet içi ihtilâf
Yaratma ezelî midir?
Az önce okuduğunuz satır, kelâmın eski bir düğümüdür. "Hâlık" ve "Bârî" isimleri ezelîdir, oysa yaratılan sonradan oldu; bunlar nasıl birlikte tutulur? Mâtürîdîler öğretisiyle cevap verir: yaratma, ilmin, iradenin ve yanında, Zât'ın ayrı bir ezelî sıfatıdır. Sıfatın kendisi ezelîdir; onunla yaratılan ise vaktinde sonradan olur. Eş'arîler karşılık verir: ayrı bir sıfata gerek yok. Yaratma, bir şeye yönelmiş ezelî kudrettir; sonradan olan yalnızca şeyin onunla ilişkisidir, Yaratıcı'nın kendisinde bir şey değil.
İhtilâf incedir, ama iki cevap da aynı şeyi korur: Yaratıcı, âlemin oluşuyla değişmez. O, Yaratıcı "olmadı" ve yaratmayla yeni bir şey edinmedi — bunu açıkça söyledi. Dikiş yerinin Zaman Salonu'nda durması bundandır: iki ekol de Allah'ı "önce" ve "sonra"ya — hatta "yaratmadan önce"ye bile — yerleştirmeyi reddeder.
Ortak bir "şimdi" yok
Özel görelilik, kozmolojinin "merkeze" yaptığını "şimdiye" yaptı. Aralarında nedensel bağ olmayan iki uzak olay, bir gözlemci için eşzamanlıdır, diğeri için değil; sıraları bile değişebilir. İkisi de haklıdır. Evrenin ortak bir saati yok — bütün varlığın üzerine gerilmiş tek bir "şimdi" ânı da yok.
Bu, derin uzayın egzotiği değil, dünyanın sınanmış yapısıdır. Eşzamanlılığın göreliliğinin yanında başka bir etki daha durur: yörüngedeki saatler ile yerdeki saatler gerçekten farklı işler — günde ölçülebilir mikrosaniyeler kadar. Bu düzeltmeler olmasa telefonunuzdaki uydu navigasyonu çalışmazdı.
Webb'in derin alanı
SMACS 0723 gökada kümesi. Işığı teleskobun aynasına 4,6 milyar yılda ulaştı. Karedeki en uzak doğrulanmış gökadaların ışığı ise yaklaşık 13 milyar yıllık. Derine baktıkça geçmişe bakıyoruz.
Yaratılmış zaman
Zamanın, anlaşıldı ki, bir anatomisi var: mekâna bağlıdır, kütlenin yanında yavaşlar, gözlemcinin hareketine bağlıdır. O, dünyanın üzerinde olup bittiği mutlak bir fon değil — dünyanın kuruluşunun bir parçasıdır.
Ahenk şudur. Fizik gösterdi: zaman, nitelikleri olan bir yapıdır. Kelâm bin yıl boyunca zamana mahlûk dedi, Yaratıcı'ya ise zamana tâbi olmayan. Birincisi ikincisini ispatlamaz. Ama Einstein'dan sonra "başlangıcı olmaksızın kadîm" sözü daha keskin okunur: "çok yaşlı" değil — büsbütün sürenin dışında.